- فعالیت های سیاسی دانشجویی تا چه اندازه لازم است و تا چه اندازه مجاز است رنگ و بوی رادیکال به خود بگیرد؟

- حتی اگر ماهیت رادیکال فعالیتهای دانشگاهی را بپذیریم، آیا می توان این قاعده رادیکالیسم را استثناء ناپذیر دانست؟

این ها سوالاتی به ظاهر کلی هستند که جستجوی پاسخی بر آنها می تواند تبیین کننده بسیاری از مسایل عینی و جزیی گردد. بد نیست اشاره ای به یک پیش فرض کلی داشته باشیم :

با وجود اینکه جنبش دانشجویی ماهیتاً متفاوت از سایر جریان های سیاسی روبنایی جامعه است ، اما در نگاه کلی تر و در مقیاسی وسیع تر ، باید دانشجویان را نیز در زمره نخبگان جامعه طبقه بندی کرد . این قشر نخبه مورد فرض ، مشتمل بر روشنفکران ، نویسندگان ، فعالین با تحصیلات عالیه، سیاستمداران تندرو ، تکنوکرات ها ، اساتید دانشگاه و قسمت بزرگی از دانشجویان می شود .

نخبگان جامعه بویژه در جوامع توسعه نیافته و در حال توسعه ، در جایگاهی ممتاز قرار می گیرند ؛ در این جایگاه بیش از سایر اقشار جامعه از اینان انتظار می رود تا در مسایل مربوط به سیاست و در موقعیت های عینی سیاسی ، رویه ای مبتنی بر معیارهای دوراندیشانه پراتیک در پیش گیرند . از این دید ، این انتظار شامل حال دانشجویان نیز می گردد. از سوی دیگر همانطور که پیشتر نیز اشاره گردید فضای دانشگاه ها عملا این استعداد را در بین فعالین دانشجویی مهیا می سازد تا هر لحظه به سمت رادیکالیسم پیش روند . در واقع می توان این دو تعبیر متناقض را مؤید نوعی ماهیت پارادوکسیکال دانست که جریانات دانشجویی سنگینی آن را به دوش می کشند. در یک برآورد حداقلی می توان چنین نتیجه گیری کرد که اذعان به این ماهیت پارادوکسیکال ، لزوم حاکمیت رادیکالیسم بر اذهان فعالین دانشجویی را از حالت مطلق خارج می سازد .

ممکن است در شرایطی خاص ، قسمتی از روشنفکران جامعه که در رابطه ای تنگاتنگ با اهالی سیاست قرار دارند ، واکنشی قهرآمیز در پیش گیرند و در شرایط دیگر ترجیح دهند تا به مطالبات حداقلی بسنده کنند . در هر دو حالت پر بیراه نیست که دانشجویان  و اهالی مطبوعات  را در جایگاه مترجمان آرای این روشنفکران برای سطوح پایین تر جامعه در نظر بگیریم . این زنجیر را می توان منطقی ترین نوع تعامل نخبگان با بستر جامعه دانست که دانشجویان در آن نقش کلیدی ایفا می کنند؛ هر چند که این زنجیر نیز با آسیب ها و آفات جدی مواجه است . مهمترین این آفات ، حالتی است که در آن دانشجویان غرق در توهم نقش کلیدی خود ، (عمدتاً در شرایطی که روشنفکران عملکرد قهری را تجویز نمی کنند ) از تمکین از روشنفکران جامعه سرباز زنند و بخواهند خود به تنهایی هم در جایگاه نظریه پرداز و هم به عنوان مروج نظریات خود ، نقش آفرینی کنند ؛ در این این حالت ممکن است حتی برای توجیه واکنش خود در صدد یافتن متحدانی معدود از طبقه روشنفکران نیز برآیند ! در نگاه کلی می توان بروز چنین حالاتی را نتیجه تفوق نسبی خصلت رادیکال فعالیت های دانشجویی بر خاصیت دیگر (قرار گرفتن دانشجویان در صف وسیع نخبگان) در زمانی خاص ارزیابی کرد. هر چند این حالت به ندرت اتفاق می افتد، اما بروز چنین حالتی حتی در کوتاه مدت نیز می تواند نه تنها دانشگاه ها که حتی کل جامعه را نیز دستخوش اختلالات فاجعه آمیز گرداند. کما اینکه با اندکی اغماز می توان رفتارهای عجیب جریانات دانشجویی در پاییز سال پنجاه و هشت را در چنین مختصاتی توصیف کرد.

با این اوصاف می توان چنین گفت که هر چند خصلت رادیکال  فعالیت های دانشجویی، عموما اهرمی پیش برنده است، لیکن شدت یافتن این رادیکالیسم را نیز باید بالقوه مخاطره آمیز در نظر گرفت؛ خطری که می تواند موجب شود خط قرمز عقلانیت نیز مورد تجاوز قرار گیرد. کما اینکه در سالهای اخیر نیز در پاره ای از واکنش های فعالین دانشجویی، عملاً عقلانیت است که به زیر سوال برده شده و انگار نادیده گرفته شده است.

می 1968 به عنوان نقطه عطف اثرگذاری دانشجویان در اوضاع سیاسی در دنیا مورد توجه قرار گرفته است ؛ اعتراضات صنفی کلاسیکی که در این سال در فرانسه شروع شده بود در مدتی بسیار کوتاه به جنبش سیاسی عظیمی مبدل گشت که بدنه اصلی آن را دانشجویان چپگرای فرانسوی تشکیل می­داندند. این جنبش بسیار زود توانست به واسطه وارد نمودن شوک­های ناگهانی جامعه را دستخوش تحولات سریع گرداند؛ اما همین جنبش در ادامه با الهام گرفتن از شتاب فوق­العاده تحولات اجتماعی فرانسه – که خود ایجادکننده اولیه آن بود- تمایلاتی آنارشیستی از خود بروز داد؛ تمایلاتی که قاعدتا نمی توانست از عکس­العمل خوشایندی در سطح جامعه برخوردار شود و نهایتا همین واکنش ها بود که نتیجه­ای جز شکست حتی برای جبهه­ای آنچنان وسیع در پی نداشت

***

 چنانچه بپذیریم که ایران را باید در ردیف کشورهای توسعه نیافته طبقه بندی کرد ، بر پایه یک نتیجه گیری به ظاهر ساده می توانیم انتظار داشته باشیم تا بین دانشجویان و دانشگاهیان به عنوان مظاهر مترقی جامعه و عموم مردم تقابل نسبتا عمیق تری وجود داشته باشد . بنا بر مشاهدات تاریخی همچنین می توانیم بپذیریم که پاره ای از اوقات این شکاف حالت حادتری به خود گرفته و در مقابل در دوره هایی خاص ، این مرزبندی تحت تاثیر پدیده های تاریخی نسبتا محو گردیده است . با اندکی تعمق می توان اینگونه استنتاج کرد که هر گاه اکثریت جامعه – به هر دلیل - حاضر به تحمل تحولات سریع و تبعات آن بوده ، لاجرم دانشگاه و دانشجویان را نیز به عنوان یکی از سمبل های ایجادکننده چنین تحولاتی پذیرا شده است . طبیعتا در دید عموم عناصر جامعه – که البته از واقعیت نیز به دور نیست - به دانشگاه و دانشجویان به عنوان عناصری خواهان تحولات پایه ای سریع ، نگریسته می شود . به بیان ساده تر، در بینش عموم مردم از دانشجویان چنین انتظار می رود که در ایجاد تحولات سریع پیشگام باشند . این مساله در ظاهر نوعی رابطه علت و معلولی بین رونق گرفتن فعالیت های سیاسی دانشگاه ها و شتاب گرفتن تحولات پایه ای در مناسبات سیاسی ، اجتماعی سطح جامعه ، در ذهن متبادر می سازد

 از سوی دیگر می توان با نگاهی متفاوت به مناسبت فعالیتهای سیاسی دانشگاهی و تحولات سریع جامعه نگریست . واقعیت آنست که این نسبت بسیار پیچیده تر از آن است که در قالب یک رابطه ساده علت و معلولی قابل تعریف باشد . با مراجعه به تاریخچه فعالیتهای دانشجویان ایرانی این موضوع ملموس تر خواهد شد . به عنوان مثال حتی با پذیرفتن این فرض که دانشجویان  و در نگاه کلی تر دانشگاهیان از مهم ترین عوامل تاثیرگذار در پیدایش جریانات سریع السیر انقلاب ایران بوده اند ، باید اذعان نمود که در دوره پس از انقلاب 57  همین شتاب گرفتن تحولات جامعه بوده است که برای دانشجویان آرمانگرای وقت ، بستر مناسبی را فراهم نمود تا با خلق صحنه های تاریخی همچون اتفاقات آبانماه 58  به عنوان نیرویی اثرگذار توجه دوچندان کلیت جامعه را به خود معطوف دارند . همچنین پس از تحولات سال 76 که دانشگاه را می توان موتور محرکه آن دانست  باز دانشجویان بودند که خود تحت تاثیر سرعت تغییرات جامعه ، اشتهای سیری ناپذیر خود در شتاب بخشیدن به تحولات جامعه را در قالب اعتراضی دامنه دار در تیرماه سال 78 به نمایش گذاشتند

در مقابل این اثرات مستقیم و متقابل که به شکلی ملموس قابل درک است ، نمی توان از نظر دور داشت که کند شدن سیر تحولات جامعه نیز تا چه اندازه می تواند در فعالیت های دانشجویی خلل ایجاد نماید . ناگفته پیداست در دوره هایی که عموم مردم جامه  بنا بر سرخوردگی ناشی از سرکوب و یا ناامیدی حاصل از عدم کفایت مجاری اصلاح و تحول  از پذیرش شرایط نیروهای تحول طلب اجتناب می کنند ، خود به خود از رونق فعالیتهای سیاسی دانشجویی نیز کاسته شده و کم کم این فعالیت ها دچار رکود می گردند ؛ رکودی که به نظر می رسد در حال حاضر نیز گریبانگیر جریانات دانشجویی در دانشگاه های ایران شده است ؟؟؟

ادامه دارد

امکانات

RSS